BnF_NAL_2664_32r-41v_Einhardus_Vita_Karoli.txt

NCIPIT VITA ET ACTUS DOMNI KA¬
ROLI IMPERATORIS MAGNI EDITA
AB ALLCVINO MAGISTRO
Uitam et conversationem et ex parte
non modica res gestas domini et nutritoris
mei Karoli excellentissimi et merito fa¬
mosissimi regis. Postquam scribere animus 
tulit ‧ quanta potui breuitate complex¬
us sum ‧ operam impendens ‧ ut de his quę 
ad meam notitiam prouenire potuerunt nic¬
hil omitterem neque prolixitate narran¬
di noua quęque fastidientium animos 
offenderem. Si tamen hoc ullo modo uitari
potest ‧ ut noua scriptione non offen¬
dantur ‧ qui uetera et a uiris doctissi¬
mis atque dissertissimis confecta mo¬
numenta fastidiunt. Et quandam plures
esse non ambigam ‧ qui ocio ac litteris 
dediti statum ęui presentis non aribitren¬
tur ita neglegendum ‧ ut omnia pe¬
nitus que nunc fiunt uel ut nulla me¬
moria digna silentio atque obliuioni
tradantur pociusque uelint amore
diuturnitatis inlecti aliorum precla¬
ra facta qualibus cumque scriptis insere¬
re ‧ quam sui nominis famam posteri¬
tatis memorię nchil scribendo 
subtrahere ‧ tamen ab huiuscemodi
scriptione non existimaui temperandum
quando michi conscius eram nullum
ea ueratius quam me scribere posse qui¬
bus ipse interfui queque praesens oculata
ut dicunt fide cognoui et utrum a¬
b alio scriberentur necne liquido scire
non potui satiusque iudicaui eadem


cum aliis uelut communiter litteris man¬
data memorię posterorum tradere 
quam regis excellentissi et omnium sua
ętate maximi clarissimam uitam et e¬ 
gregios atque moderni temporis ho¬
minibus uix imitabiles actus ‧ pati obli¬
uionis tenebris aboleri. Suberat et a¬
lia non inrationabilis ut opinor causa
quę uel sola sufficere posset ut ne ad
hęc scribenda compelleret nutrimen¬
tum uidelicet in me impensum et perpetua
poscam in aula eius conuersari cępi ‧ cum ipso
ac liberis eius amicitia qua me ita sibi
deiunxit debitoremque tam uiuo quam
mortuo constituit ‧ ut merito ingratus
uideri et iudicari possem ‧ si tot bene¬
ficiorum in me conlatorum inmemor
clarissima et inlustrissima obtime
de  me meriti gesta silentio preterirem ‧
patererque uitam eius quasi qui numquam
uixerit sine litteris ac debita laude
remanere aut scribende atque expli¬
candę non meum ingniolum quod exile
et paruum immo pene nullum est ‧ sed
tullianam par erat desudare facundiam.
En tibi librum praeclarissimi et maxi¬
mi uiri memoriam continentem in
quo praeter illius facta non est quod ad¬
mireris ‧ nisi forte quod homo barba¬
rus et in romana locutione perparum
exercitatus aliquid me decenter
aut quomode latine scribere posse
putauerim atque in tantam impudentiam
proruperim ut illud ciceronis putarem con¬
tempnendum ‧ quod in primo tusculanarum


libro cum de latinis scriptoribus loquę¬
retur ita dixisse legitur. Mandare quem¬
quam inqud litteris cogitationes suas
qui eas nec disponere nec inlustrare 
possit nec delectatione aliqua adlice¬
re lectorem ‧ hominis est intemperanter
abutentis et ocio et litteris. Poterat quidem
hęc oratoris egregii sententia me a scri¬
bendo deterrere ‧ nisi animo praemeditatum
haberem hominum iudica poscius experiri ‧ et 
hęc scribendo ingenioli mei periculum
facere quam tanti uiri memoriam michi
parcendo praeterire. INCIPIT DE REBUS GESTIS
Gens meroingorum de quam franci reges
sibi creare soliti erant ‧ usque hildricum
regem qui iussu stephani romani pontifi¬
cis depositus hac detonsus atque in monaste¬
rium trusus est durasse putatur. Quę li¬
cet in illo finita posset uideri tamen iam
dudum nullius uigoris erat ‧ nec quicquam
in se clarum praeter inane regis uocabulum praefe¬
rebat. Nam et opes et potentia regni pe¬
nes palatii praefectos qui maiores domus
dicebantur ‧ et ad quos imperii pertinebat te¬
nebantur ‧ neque regi aliud relinquebatur
quam ut regio tantum nomine contentus
crine profuso barba summissa solio resi¬
deret ad speciem dominantis effingeret ‧ 
legatos unde cumque uenientes audiret 
eisque abeuntibus responsa quę erat edoc¬
tus uel etiam uisus exua uelut potesta¬
te redderet ‧ cum praeter inutile regis no¬
men et precarium uitę stipendium quod ei praefec¬
tus aulę prout uidebatur exhibebat ‧ nic¬
hil aliud proprii possideret ‧ quam unam


et eam praeparui reditus uillam ‧ in quam domum
et famulos sibi necessaria ministrantes at¬
que obsequium exhibentes pauce numerositatis
habebat. Quocumque eundum erat ‧ carpento
ibat quod bobus iunctis et bubulco rustico
more agente trahebatur. Sic ad palatium
sic ad publicum populi sui conuentum qui annu¬
atim ob regni utilitatem cęlebrabatur ire ‧
sic domum redire solebat. At regni ad¬
ministrationem et omnia quę uel domi uel
foris agenda ac disponenda erant ‧ praefectus
aule procurabat. Quo officio tum cum hilderi¬
cus deponebatur ‧ pipinus pater Karoli re¬
gis iam uelut hereditario fungebatur.
Nam pater eius Karolus qui tirannos per
tota franciam dominatum sibi uindicantes
obpressit ‧ et sarracenos galliam occupare
temptantes ‧ duobus magnis proeliis uno in a¬
quitania apud pictauium ciuitatem ‧ altero
iuxta narbonam apud birram fluuium
ita deuicit ut in hispaniam eos redire
compelleret eundem magistratum a patre
pipino sibi dimissum egregie adminis¬
trauit ‧ qui honor non aliis dari consue¬
uerat quam his qui et claritate generis
et opum amplitudine ceteris eminebant.
Hunc cum pipinus pater Karoli regis
ab auo et patre sibi et fratre Karlo¬
manno relictum summa cum eo concordia
diuisum aliquot annis uelut sub re¬
ge memorato tenuisset frater eius Kar¬
lomannus incertum quibus de causis tamen
uidetur quod amore conuersationis con¬
templatiuę succensus operosa tempo¬
ralis regni administratione relicta


romam se in ocium contulit. Ibique habitu
permutato ‧ monacus factus in monte sorac¬
te apud ecclesiam beati siluestri cons¬
tructo monasterio cum fratribus secum ad hoc 
uenientibus per aliquot annos oblata quie¬
te perfruitur. Sed cum et francia multi no¬ 
bilium ob uota soluenda romam sollemp¬
niter commearent et eum uelut dominum quon¬
dam suum praeterire nollent ‧ ocium quo max¬
ime delectabatur crebra salutacione
interrumpentes locum mutare compell¬
unt. Nam huiuscemodi frequentiam
cum sua proposito officere uidisset ‧ relicto
monte in sannium prouinciam ad monasterium
sancti benedicti situm in castro cassino seces¬
sit et ibi quod reliquum erat temporalis
uite religiose conuersando comple¬
uit. Pipinus autem per auctoritatem roma¬
ni pontificis ex praefecto palacii rex cons¬
titutus cum per annos quindecim aut eo
amplius francis solus imperaret finito
aquitanico bello quod contra uuaifarium
ducem aquitanię ab eo susceptum per continuos
nouem annos gerebatur ‧ apud parisios
morbo aquę intercutis diem obiit superstitibus 
liberis Karolo et Karlomanno ad quos 
successio regni diuino nutu peruene¬
rat. Franci siquidem facto generali
conuentu ambos sibi reges constitu¬
unt ‧ ea condicione praemissa ut totum reg¬
ni corpus ex ęquo partirentur ‧ et KaRolus
eam partem quam pater eorum pipinus tenu¬
erat ‧ Karlomannus uero eam partem cui 
patruus eorum Karlomannus praeerat
regendi gratia susciperet. Susceptę sunt


utrimque condiciones ‧ et pars regni diuisi
iuxta modum sibi propositum ab utroque re¬
cepta est ‧ mansitque ista quam uis cum sum¬
ma difficultate concordia multis ex par¬
te Karlomanni societatem se parari mo¬
lientibus. Adeo ut quidam eos etiam bello
committere sint meditati sed in hoc plus sus¬
pecti quam periculi fuisse ipse rerum exitus
adprobauit. Cum defuncto Karlomanno
uxor eius et filii cum quibusdam qui ex op¬
timatum eius numero primores erant.
Italiam fuga peciit et nullis existenti¬
bus causis spreto mariti fratre ‧ sub desi¬
derii regis langobardorum patrocinuum
se cum liberis suis contulit. Et Karloman¬
nus quidem post administratum com¬
muniter biennio regnum morbo de¬
cessit Karolus autem fratre defuncto
consensu omnium francorum constituitur 
rex. De cuius natiuitate atque infancia
uel eciam pueritia ‧ quia neque scriptis 
umquam aliquid declaratum est ‧ neque
quisquam modo super esse inuenitur qui
orum se dicat abere notitiam scribere inep¬
tum iudicans ‧ ad actus et mores cęteras
que uite illius partes explicandas ac
demonstrandas omissis incognitis tran¬
sire disposui. Ita tamen ut primo res ges¬
tas et domi foris ‧ deinde mores et stu¬
dia eius. Tunc de regni administracione
et fine narrando ‧ nihil de his quę cog¬
nitum uel digna uel necessaria sunt ‧
praetermittam. Omnium bellorum que ges¬
sit ‧ primo aquitanicum a patre incoha¬
tum‧ sed non dum finitum ‧ quia cito peragi posse 


uidebatur fratre adhuc uiuo etiam et au¬
xilium ferre rogato suscepit. Et licet 
eum fratur promisso frustrasset auxilio ‧
susceptam expedicionem strenuissime
executus ‧ non prius incepto desistere ‧ aut
semel suscepto labore cedere uoluit 
quam hoc quod efficere moliebatur perse¬
uerancia quadam ac iugitate perfecto fine
conclucleret. Nam et unoldum qui post 
mortem aquitaniam occupaue¬
rat bellumquę iam pene peractum repara¬
re temptauerat ‧ aquitaniam relinque¬
re ‧ et uuasconiam petere coegit. Quem
tamen ibi consistere non sustinens ‧ trans¬
misso amne garonna lupo uuasconum
duci per legatos mandat perfugam red¬
dat ‧ quod nisi festinato faciat ‧ bellose
eum expulsurum. Sed lupus saniori usus
consilio non solum unoldum redidit ‧ set
etiam se ipsum cum prouintia cui praeerat eius
postestati permisit. Compositis in aqui¬
tania rebus eoque bello finito regni quo¬
que socio iam rebus humanis excepto ‧ roga¬
tu et precibus adriani romanę urbis episcopi
exortatus ‧ bellum contra langobar¬
dos suscepit. Quod prius quidem et a pa¬
tre eius ‧ Stephano papa supplicante
cum magna difficultate susceptum est ‧ 
quia quidam e primoribus francorum
cum quibus consultare solebat ‧ adeo uo¬
luntati eius renisi sunt ‧ ut se regem
deserturos domumque redituros libera
uoce proclamarent. Susceptum tamen est
tunc contra haistulfum regem et celeri¬
me completum. Sed licet sibi et patri


belli suscipiendi similis ac pocius eadem
causa sub esse uideretur haud simili tamen
et labore certatum et fine constat esse com¬
pletum. Pipinus siquidem haistulfum re¬
gem paucorum dierum obsidione apud ti¬
cinum compulit et obsides dare et erepta
romanis oppida atque castella restituere 
atque ut reddita non repeterentur sacramen¬
to fidem facere. Karolus uero post inchoatum
a se bellum non prius destitit ‧ quam et deside¬
rium regem quem longa obsidione fatigaue¬
rat in dedicionem susciperet filium eius adalgi¬
sum in quem spes omnium inclinate uide¬
batur ‧ non solum regno ‧ sed etiam italia
excedere compelleret ‧ omnia romanis e¬
repta restitueret ‧ hurodgausum foro¬
iuliani ducatus praefectum res nouas mo¬
lientem opprimeret totamque italiam sue
dicioni subiugaret subacteque filium su¬
um pipinum regem imponeret. Italiam in¬
tranti quam difficilis alpium transitus 
fuerit ‧ quantoque franchorum labore inuia
montium iuga et eminentes in cęlum scopuli
atque aspere cautes superate sint ‧ hoc loco de¬
scriberem nisi uitę illius modum pocius 
quam bellorum quę gessit euentus me¬
morię mandare praesenti opere animo es¬
set propositum. Finis tamen huius belli fuit
subacta italia et rex desiderius perpe¬
tuo exilio deputatus et filius eius adal¬
gisus italiam pulsus et res a langobar¬
dorum regibus erepte adriano roma¬
nę ęcclesię rectori restitute. Post
cuius finem saxonicum quod quasi inter¬
missum uidebatur repetitum est.


quod nullum neque prolixius neque atrocius franco¬
rumque populo laboriosius susceptum est quia saxo¬
nes sicut omnes fere germania incolentes natio¬
nes et natura feroces et cultui dęmonum dediti
nostreque religioni contrarii neque diuina neque
humana iura uel polluere uel transgredi in
honestum arbitrabantur. Suberant et cau¬
sę que cotidię pacem conturbare poterant termini
uidelicet nostri et illorum penę ubique in plano con¬
tigui praeter pauca loca in quibus uel siluę maiores
uel montium iuga interiecta utrorumque agros cer¬
to limite disterminant ‧ in quibus cedes et rapinę
et incendia uicissim fieri non cessabant. Quibus
adeo franti sunt irritati ‧ ut non iam uicissitudinem 
reddere ‧ sed apertum contra eos bellum suscipere
dignum iudicarent. Susceptum est igitur ad¬
uersus eos bellum quod magna utrimque ani¬
mositate tamen maiore saxonum quam franco¬
rum dampno per continuos triginta tres an¬
nos gerebatur. Poterat siquidem citius finiri
si saxonum hoc perfidia pateretur. Difficile
dictum est quoties superati ac supplices regi
se crediderunt imperata facturos polliciti
sunt obsides qui imperabantur absque dilatione de¬
derunt legatos qui mittebantur susceperunt
aliquoties ita domiti et emolliti ‧ ut 
etiam cultum demonum dimittere et christanę 
religioni se subdere uelle promitterent.
Sed sicut ad haec facienda aliquocies 
proni ‧ sic ad eadem peruertenda semper fuere
precipites. Non sit satis estimare ad
utrum horum faciliores uerius dici pos¬ 
sint quippe cum post inchoatum cum eis 
bellum uix ille annus exactus sit quo
non ab eis huiuscemodi facta sit per¬


mutatio. Sed magnanimitas re¬
gis ac perpetua tam in aduersis quam
in prosperis mentis constantia nulla eorum
mutabilitate uel uinci poterat uel ab is
que agere ceperat defatigari. Nam
numquam eos huiuscemodi aliquid
perpetrantes ‧ inpune ferre passus est ‧
quin aut ipse per se ducto aut per comites
suos misso exercitu perfidiam ulcisce¬
retur ‧ et dignam ab eis penam exige¬
ret ‧ usque dum omnibus qui resistere sole¬
bant profligatis et in suam potesta¬
tem redactis decem milia hominum
ex his qui utrasque ripas albis flumini¬
bus incolebant ‧ cum uxoribus et paruu¬
lis sublatis transtulit ‧ et huc atque
illuc ‧ per galliam et germaniam mul¬
timoda diuisione distribuit ea quę 
condicione a rege proposita et ab illis 
suscepta tractum per tot annis bellum
constat esse finitum ut abiecto dęmo¬
num cultu et relictis patriis ceremo¬
niis christianę fidei atque religionis
sacramenta susciperent et Francis adu¬
nati unus cum eis populus efficerentur.
Hoc bello licet per multum temporis 
spacium traheretur ipse non amplius
cum hoste quam bis acie conflixit semel
iuxta montem qui osneggi dicitur in
loco theotmelli nominato et iterum
apud hasa fluuium et hoc nomen se
paucis quoque interpositis diebus. His 
duobus proeliis hostes ad eo profliga¬
ti ac deuicti sunt ‧ ut ulterius regem
neque prouocare ‧ neque uenienti resistere


nisi alio aliqua loei municione defen¬
si auderent. Plures tamen eo bello ‧ tam
ex nobilitate francorum ‧ quam saxonum
et functi sumus honoribus uiri consump¬
tis. Tandemque anno tricesimo tercio ‧
finitum est. Cum interim tot ac tanta in diuer¬
sis terrarum partibus bella contra fran¬
cos et exorta sint ‧ et solercia regis admi¬
nistrata ut merito interuentibus in dubium
uenire posset utrum in eo aut laborem
pacienciam aut felicitatem pocius mirari
conueniat. Nam biennio   ante itali¬
cum hoc bellum sumpsit exordium ‧ et cum sine
intermissione gereretur ‧ nihil tamen ex his
que aliubi erant gerenda dimissum
aut ulla in parte ab eo operoso certamine
cesatum est. Nam rex omnium qui sua e¬
tate gentibus dominabantur et puden¬
tia maximus et animi magnitudine pres¬
tantissimus ‧ nichil in his quę uel suscipi¬
enda erant uel exequenda ‧ aut propter
laborem detractauit ‧ aut propter periculum
exoruit. Verum unum quodque secundum qualita¬
tem suam et subire et ferre doctus nec in ad¬
uersis cedere ‧ nec in prosperis falso blan¬
dienti fortunę ad sentiri solebat. Cum
enim assiduo ac pene continuo cum saxonibus 
bello certaretur dispositis per congrua
confiniorum locam presidiis hispaniam quam
maximo poterat belli apparatu aggre¬
ditur saltuque pirinei superato omnibusque
audierat oppidis atque castellis indicio¬
nem acceptis saluo et incolumi exercitu
reuertitur. Preter quod in ipso pirinei iu¬
go uuasconicam perfidiam parum per in rede¬


undo contigit experiri. Nam cum agmine longo
ut loci et angustiarum situs pertimebat porrectus 
iret exercitus uuascones in summi montis uertice
positis insidiis ‧ est enim locus ex opacitate siluarum
quarum ibi maxma est copia insidiis ponendis o¬
portunus extremam ‧ inpedimentorum partem et eos
qui nouissimi agminis incedentes subsidio prae¬
cedentes tuebantur ‧ de super incursantes in sub¬
iectam uallem deiciunt consertoque cum eis proelio usque
ad unum omnes interficiunt ac direptis inpedimentis
noctis beneficio quę iam instabat protecti sum¬
ma cum celeritate indiuersa disperguntur. Adiu¬
uabat in oc facto uuascones et lauitas armorum
et loci in quo res gerebatur situs est contra fran¬
cos et armorum grauitas et loci iniquitas per omnia
uuasconibus reddidit inpares. In quo prelio
eggihardus regie mensę praepositus ‧ Anselmus
comes palatii ‧ et huruodland brittanici
limitis praefectus cum aliis compluribus inter¬
ficiuntur. Neque hoc factum ad praesens uindi¬
care poterat ‧ quia hostis re perpetrata ita
dispersus est ut ne fama quidam remaneret
ubi nam gencium queri potuisset. Domuit
et brittones qui ad ocidentem in extrema qua¬
dam parte gallię super litus oceani residen¬
tes dicto audientes non erant ‧ missa in eos 
expedicione quam et obsides dare et quę im¬
parentur se facturos polliceri coacti sunt.
Ipse postea cum exercitu italiam ingressus ‧ 
ac per nomam iter agens capuam campanię urbem
accessit ‧ atque ibi positis castris bellum bene
uentanis ni dederentur comminatus est.
Preuenit hoc dux gentis aragisus filios suos
rumoldum et grimoldum cum magna pecu¬
nia obuiam regi mittens rogat ut filios 


obsides suscipiat seque cum gente imperata factu¬
rum pollicetur praeter hoc solum si ipse ad conspec¬
tum uenire non cogeretur. Rex utilitate gentis
magis quam animi eius obstinacione considera¬
ta et oblatos sibi obsides suscepit eique ut ad
conspectum uenire non cogeretur pro magno mu¬
nere concessit unoque ex filiis qui minor erat
obsidatus gratia retento maiorem patri remisit ‧
legatisque ob sacramenta fidelitatis a beneuen¬
tanis exigenda atque suscipienda ‧ cum aragiso
dimissis romam redit comsumptisque ibi in sanctorum
ueneratione locorum aliquid diebus in galliam
reuertitur. Baioaricum deinde bellum et
repente ortum et celeri fine completum est
quod superbia simul ac discordia tassilonis du¬
cis excitauit. Qui ortatu uxoris quę fi¬
lia desiderii regis erat‧ ac patris exilium
per maritum ulcisci posse putabat ‧ iuncto fe¬
dere cum unis qui baioariis sunt ab oriente
contermini ‧ non solum imperata non facere ‧ sed
bello regem prouocare temptabat.
Cuius contumaciam quia nimia uidebatur
animositas regis ferre nequiuerat ‧
ac proinde corpus undiquę contractis ba¬
ioaricam petiturus ipse ad lechum amnem
cum maxime uenit exercitius fluuius
baioarios ab alamannis diuidit. Cuius 
in ripa castris collocatis priusquam pro¬
uinciam intraret animum ducis per legatos 
statuit experiri. Sed nec ille pertinaciter 
agere uel sibi uel genti utile ratus sup¬
plex se regi promisit ‧ obsides qui im¬
perabantur dedit inter quos et filium
suum theodonem ‧ data insuper fide
cum iuramento quod ab illius potestate


ad defeccionem nemini suadenti ad
sentiri deberet. Sicque bello quod quasi
maximum futurum uidebatur celerimus 
est finis impositus. Tassilo tam posmodum
ad regem euocatus neque redire permissus 
neque prouinciam quam tenebat ulterius duci ‧
sed comitibus ad regendum commissa est. His 
motibus ita compositis ‧ sclauis qui nostra consue¬
tudine uaila ‧ propria uero id est sua locu¬
cione uueletabi dicuntur bellum in¬
latum est ‧ in quo et saxones uelut auxiliares 
inter ceteras naciones quę regis signauisse 
sequębantur quamquam ficta et minus de
uota obedientia militabant. Causa bel¬
li erat quod abotritos qui cum francis olim
federati erant assidua incursione la¬
cessebant nec iussionibus coerceri pote¬
rant. Sinus quidam ab occidentali occe¬
ano orientem uersus porrigitur ‧ longitu¬
dinis quidem inconpertae latitudinis uero
quę nuscam centum milia passuum excedat
cum in multis locis contraccior inueniatur
hunc multe curcumsedent naciones. 
Dani siquidem ac sueui quos normanos 
uocamus et septemtrionale litus et in eo
omnes insulas tenent. Ad litus australe
sclaui et agisti et alię diuersę incolunt
nationes. Inter quos uel precipium sunt quibus 
tunc a rege bellum inferebatur uuelętabi
quos ille una tantum et quam per se gesserat
expedicione ita contulit ac domuit ‧ ut 
ulterius imperata facere minime renu¬
endum iudicarent. Maximum omnium
que ab illo gesta sunt bellorum praeter saxo¬
nicum huic bello successit illud uidelicet 


quod contra auares siue unos susceptum est
quod ille et animosius quam cetera et longe
maiori apparatu administrauit ‧ unam tamen
per se in pannoniam ‧ nam hanc prouintiam ea gens tum
incolebat expedicionem fecit. Cętera filio
suo pipino ac praefectis prouinciarum comitibus 
etiam atque legatis perficienda commisit.
Quod cum ab his strenuissime fuisset admi¬
nistratum octauo tandem anno comple¬
tum est. Quod proelia in eo gesta quantum san¬
guinis effusum sit testatur uacua omni
habitatore pannonia ‧ et locus in quo
regia cagani erat ita desertus ut ne ues¬
tigium quidem in eo humanę habitati¬
onis appareat tota in hoc bello hunorum
nobilitas periit ‧ tota gloria decidit omnis 
pecunia et congesti ex longo tempore
tesauri direpti sunt. Neque ullum bellum
contra francos exortum huma potest me¬
moria recordari quo illi magis ditati
et opibus aucti sunt. Quipe cum usque in id
temporis pene pauperes uiderentur. Tan¬
tum auri et argenti in regia repertum tot
spolia in praeliis sublatum ut merito credi
possit hoc francos hunis iuste eripuisse quod
uni prius alius gentibus iniuste eripuerunt.
Duo tantum ex proceribus francorum eo bello
perierunt. Henricus dux foroiuliani in libur¬
nia iuxta tharsaticam martimam ciuita¬
tem insidiis oppidanorum interceptus et ge¬
rulus baioarie praefectus in pannonia cum
contra hunos proeliaturus aciem strueret
incertum a quo eum duobus tantum quieuit 
obequitantem ac singulos hortantem commita¬
bantur interfectus est. Ceterum incruentum


pene francis hoc bellum fuit et properimum
exitum habuit tam et diucius sui magnitudine
traheretur. Post quod et saxonicum suę prolixita¬
te ‧ conuenientem finem accepit. Boemanicum
quoque et linonicum quę postea exorta sunt diu
durare non potuerunt quorum utrumque dictu Karoli
iunioris celeri fine completum est. Ultimum con¬
tra normannos ‧ qui dani uocantur. Primo
piraticam exercentes deinde maiori classe
litora gallię atque germanię uastantes bel¬
lum susceptum est. Quorum rex gotofridus
adeo uana spe inflatus erat ut sibi tocius 
germanię potestatem promitteret ‧ firisiam
quoque atque saxoniam aut aliter atque suas pro¬
uincias estimabat. Iam autem abodritos 
uicinos suos in suam dicionem redegerat ‧
iam eos sibi uectigales fecerat iactabat 
etiam se breui aquisgrani ubi regis comi¬
tatus erat cum maximis copiis aduenturum. Nec
dictis eius quamuis uanissimis omnino fides
abnuebatur ‧ quin potius putaretur tale
aliquid inchaturus nisi festinata fuisset
morte preuentus. Nam a proprio satellite inter¬
fectus et suę uitę et belli a se inchoati finem
accelerauit. Haec sunt bellaque rex
potentissimus per annos XLVII. Tot enim
annis regnauerat in diuersis terrarum par¬
tibus summa prudentia atque felicitate ges¬
sit. Quibus regnum francorum quod post par¬
tem pipinum magnum quidem et forte sus¬
cepat ita nobiliter ampliauit ‧ ut bene du¬
plum illi adiecerit. Nam cum prius non am¬
plius quam ea pars gallię ‧ que inter hre¬
num et ligerem occeanumque ac mare balea¬
ricum iacet et pars germanię que inter


saxoniam et danubium hrenumque ac salam fluuium
qui thurringos et sorabos diuidit posita a
qui orientales dicuntur incolitur et praeter haec a¬
lamanni atque baioarii ad regni francorum
potestatem pertinerent ipse per bella memorata
primo aquitaniam et uuasconiam totumque pi¬
renei montis iugum et usque ad hiberum amnem
qui apud nauarros ortus et fertilissimos his¬
panię agros secans sub dertosę ciuitatis
meni balearico mari miscetur. Deinde ita¬
liam totamque ab augusta praetoria usque in cala¬
briam inferiorem in qua grecorum ac beneuen¬
tanorum constat esse confinia decies centum
et eo amplius passiuum milibus longitudine
porrigitur. Tum saxonium quę quidem ger¬
manie pars non modica est et eius que a francis 
incolitur duplum inlato habere putatur cum
eius longitudinem possit esse consimilis. Post
quam utramque pannoniam et adpositam in altera
ripa danubii daciam ‧ histriam quoque et li¬
burniam atque dalmaciam exceptis mari¬
timis ciuitatibus quas ob amiciciam et iunc¬
tum cum eo fedus constantino politanum
imperatorem habere promisit. Deinde omnes
barbaras ac feras nationes que inter hre¬
num ac uisula fluuios oceanumque ad da¬
nubium posite linga quidem penę similes 
moribus numero atque abitu ualde dissi¬
miles germaniam incolunt ita perdomuit
ut eas tributarias efficeret inter quas
ferre praecipue sunt uuelętabi sorabi ab¬
odriti boemani cum his namque bello con¬
flixit. Ceteras quarum multo maiorem
numerus inde dicionem suscepit. Aux¬
it etiam gloriam regni sui quibusdam regibus


ac gentibus per amiticiam sibi conciliatis.
Adeo namque adefonsum gallittę atque
astrucie regem sibi societatem de
iunxit ut his cum ad eum uel litteras uel
legatos mitteret ‧ non aliter apud illum quam
proprium suum appellari iubet. Scottorum
quoque reges sic habuit ad suam uolunta¬
tem per munificentiam inclinatos ‧ ut eum
numquam aliter nisi dominum seque subditos 
et seruos eius pronunciarent. Extant epistolę
ab eis ad illum misse quibus huiusmodi
adafectus eorum erga illum indicatur
cum aaron rege persarum qui excepta in¬
dia totum pene tenebat orientem talem
habuit in amicicia concordiam ut is gratiam
eius omnium qui in toto orbe terrarum erant
regum ac principum amicitię praeponeret.
Solumque honore illum ac munificentia
sibi colendum iudicaret ac proinde cum le¬
gati eius quos cum donariis ad sacratissi¬
mum domini ac saluatoris nostri sepulcrum
locumque resurreccionis miserat ad eum
uenissent ‧ et eius domini sui uoluntatem indi¬
cassent non solum que petebantur fieri
permisit sed etiam sacrum illum et salutarem
locum ut illius potestati ascriberetur con¬
cessit et reuertentibus legatis suis adiun¬
gens interuentes et aromata et cęteras ori¬
entalium terrarum opes ingentia dona
illi direxit. Cum ei ante paucos annos
eum quem tunc solum habebat roganti mit¬
tere elefantum. Imperatores etiam
constantinopolitani ‧ niceforus ‧ mi¬
chael et leo ‧ ultro amicitiam et socie¬
tatem eius expectentes complures ad eum


misere legatos cum quibus tamen propter susceptum
a se imperatoris nomen et ab hoc quasi im¬
perium eius eripere uellet ualde suspectum
fedus ‧ firmissimum statuit ‧ ut nulla inter
partes cuius libet scandali remaneret
occasio. Erat enim semper romanis et grecis fran¬
corum suspecta potencia unde et illud gre¬
cum extat prouerbium. ΤΟΝ ΦΡΑΝΚΟΝ
ΦΙΛΟΝ EXIC, ΓΙΤΟΝΑ ΟΥΚ EXIC
Qui cum tantus in ampliando regno et
subigendis exteris nationibus existeret et
in eius modi occupacionibus assidue uersa¬
retur opera tamen plurima ad regni decorem
et commoditatem pertinentia ‧ diuersis in
locis incoauit quędam etiam consumauit.
Interquę praecipua in merito uideri pos¬
sunt basilica sanctę dei genitricis aquis¬
grani opere mirabili constructa et pons
apud mogontiacum in hreno quingentorium
passuum longitudinis. Nam tanta est ibi
fluminis latitudo ‧ qui tamen uno antequam
decederet anno incendio conflagrauit ‧
ne refici potuit propter festinatum illius de¬
cessum ‧ quamquam in ea meditacione esset ut 
pro ligneo lapideum restitueret. Inchoauit
ad palatia operis egregii unum aud longe
a magontiaco ciuitate iuxta uillam cui uo¬
cabulum est ‧ ingilenhein alterum nouioma¬
gi super uahalem fluuium qui batauorum in¬
sulam a parte meridiana praeterfluit. Preci¬
pue tamen ędes sacras ubi cumque ‧ in toto
regno suo uetustate conlapsas conperit ‧ pon¬
tificibus et patribus ad quorum curam pertinebant ‧
ut restaurarentur imperauit ‧ adibens curam
per legatos ut imperata perficerent.


Mollitus et classem contra bellum nordo¬
mannicum ędificatis ad hoc nauibus iuxta flu¬
mina que et de gallia et de germania septem¬
trionalem influunt oceanum. Et quia nordo¬
manni gallicum litus atque germanicum asidua in¬
festatione uastabant. Per omnes portus ad hostia flu¬
minum qua naues recipi posse uidebantur ‧ stationibus 
et excubiis dispositis ‧ ne qua hostis exire potuis¬
set ‧ tali munitione proibuit. Fecit idem a parte
meridiana in littore prouintię narbonensis ac sep¬
timanie toto etiam italię littore usque romam
contra mauros nuper piraticam exercere aggres¬
sos ‧ ac per hoc nullo graui damptio uel mauris italia
uel gallia atque germania a nordomannis affecta
est praeter quod centum cellę ciuitas etrurię per prodici¬
onem a mauris capta atque uastata est et in frisia
quedam insulę germanico littori contiguę a nor¬
domannis depredatę sunt. Talem eum in tuendo
et ampliando simulque ornando regno fuisse
constat. Cuius animi dotes et summam in quali¬
cumque et prospero et aduerso euentu constantiam
ceteraque ad interiorem atque domesticam uitam pertinen¬
tia ‧ iam ‧ hinc dicere exordiar. Post mortem
patris cum fratre regnum partitus tanta patientia
simultates et inuidiam eius tulit ut omnibus mirum
uideretur ‧ quod ne ad iracundiam quidem ab eo pro¬
uocari potiusset. Deinde cum matris ortatu
filiam desiderii regis longobardorum dux¬
isset uxorem incertum qua de causa post an¬
num eam repudiauit et hildegardam de
gente suauorum praecipue nobilitatis feminam
in matrimonium accepit ‧ de qua tres filios 
Karolum uidelicet pipinum et huldoricum
totidemque filias huruodhtrudem


et berehtam et gislam genuit. Habuit et alias tres
filias theoderadam et hiltrudem et thruodha¬
dem duas de fastrada uxoreque de orientalium
francorum germanorum uidelicet gente erat. Ter¬
ciam de concubina quadam cuius nomen modo memo¬
rię non occurrit. Defuncta fasdrada ‧ leodgar¬
dam alamannam duxit ‧ de qua nihil liberorum
tulit. Post cuius montem tres habuit concubi¬
nas gersuuindam saxonici generis de qua ei
filia nomine adalthrud nata est ‧ et reginam
que ei dragonem ‧ et hugum genuit et adalin¬
dam ex qua theodoricum procreauit. Me autem
quoque eius bertrada in magno apud eum honore
consenuit. Colebat enim eam cum magna reue¬
ncia ‧ ita ut nulla umquam inuicem sit exorta
discordia ‧ praeter in diuortio filię regis de¬
siderii quam illa suadente acceperat. Deces¬ 
sit tandem post mortem hildegarde cum iam
tres nepotes suos totidemque neptes in
filii domo uidisset ‧ quam in eadem basilica
qua pater situs est ‧ apud sanctum dionisium magno
cum honore fecit humari. Erat ei unica
soror nomine gisla ‧ a puellaribus annis re¬
ligiose conuersationi mancipata. Quam si¬
militer ut matrem magna coluit pietate ‧ quę 
etiam paucis ante obitum illius annis ‧ in eo
quo conuersata est monasterio decessit. 
Liberos suos ita censuit instituendos ‧ uitam
filii quam filię primo liberalibus studiis quibus 
et ipse operam dabat erudirentur. Tunc filios
cum primum etas patiebatur ‧ more francorum
equitare armis ac uenatibus exerceri fecit.
Filias uero lanifitio adsuescere coloque ac
fuso ‧ ne per otium torperent operam impen¬
dere atque ad omnem honestatem erudiri


iussit. Ex his omnibus duos tantum filios
et unam filiam priuscam morientur amisit. 
Karolum qui natu maior erat ‧ et pipinum
que regem italię praefecerat ‧ et ruodru¬
demque filiarum eius primogenita et a cons¬
tantino grecorum imperatore desponsata
erat. Quorum pipinus unum filium suum
bernardum filias autem quinque adalita
id est atulam gundradam ‧ berthaidam ‧
ac theoderada superstites reliquit in quibus 
rex pietatis suę praecipum documentum osten¬
dit. Cum filio defuncto nepotem patri
succedere et neptes inter filias suas edu¬
cari fecisset ‧ mortes filiorum ac filię 
pro magnanimitate qua excellebat
minus patienter tulit ‧ pietate uidelicet 
qua non minus insignis erat compulsus ad la¬
crimas ‧ nuntiato etiam sibi adriani romani
pontifitis obitu ‧ quem in amiciciis praecipum
habebat sic fleuit acsi fratrem aut Karissi¬
mum filium amisisset. Erat enim in amiticiis
optime temperatus ut eas et facile admit¬
teret ‧ et constantissime retineret. Co¬
lebatque sanctissime quoscumque hac afinita¬
te sibi coniunxerat. Filiorum ac filiarum
tantam in educando curam habuit ut num¬
quam domi positus sine ipsis cenaret num¬
quam iter sine illis faceret. Adequita¬
bant ei filii ‧ filie uero pone sequebantur.
Quarum agmen extremum ex satellitum
numero ad hoc ordinati tuebantur.
Quę cum pulcherrime essent et ab eo pluri¬
mum diligerentur mirum dictu quod nullam
earum cui quam aut suorum autem exterorum
nuptum dare uoluit ‧ set omnes secum usque ad


obitum suum in domo sua retinuit ‧ dicens
se earum contubernio carere non posse ‧ ac
propter hoc licet alias felix aduerse for¬
tunę malignitatem expertus est. Quod
tamen dissimulauit acsi de eis nulla umquam
alicuius probri suspitio exorta uel fama disper¬
sa fuisset. Erat ei filius nomine pipinus ex
concubina editus ‧ cuius inter cęteros men¬
tionem facere distuli facie  quidem pul¬
cher ‧ sed gibbo deformis. Is cum pater bello
contra      suscepto in baicaria hiema¬
ret ‧ ęgritudine simulata cum quibusdam e
primoribus francorum qui cum uana regni promissio¬
ne inlexerant aduersus patrem coniurauit
que post fraudem detectam ‧ et coniu¬
ratorum dampnationem detensum in cenobio
prumia religiosę uitę iamque uolentem
uacare permisit. Facta est et alia prius con¬
tra eum in germania ualida coniuratio ‧
cuius auctores partim luminibus orbati
partim membris incolumes ‧ omnes tamen
exilio deportati sunt. Neque ullus ex eis
est interfectus ‧ nisi tres tantum qui cum se ne con¬
praehenderent ‧ aliquos etiam occidissent quia
aliter choerceri non poterant ‧ interempti sunt.
Harum tamen coniurationum ‧ fastradę regi¬
ne crudelitas causa et origo extitisse 
creditur ‧ et idcirco in ambabus contra regem
conspiratum est ‧ quia uxoris crudelitati consen¬
tiens a suae naturę benignitate ac solita
mansuetudine in manitus exorbitasse uide¬
batur. Ceterum per omne uitę suę tempus ita cum summo
omnium amore atque fauore et domi et foris
conuersatus est ‧ ut numquam ei uel minima inius¬
te crudelitatis nota a quoquam fuisset obiecta.


Amabat peregrinos ‧ et in eis suscipiendis mag¬
nam habebat curam adeo ut eorum multitudo
non solum in palatio ‧ uerum eciam regno non inme¬
rito uideretur honerosa. Ipse tamen prae magni¬
tudine animi huiuscemodi pondere mi¬
nime grauabatur. Cum etiam ingentia incon¬
moda laude liberalitatis ac bonę famę mer¬
cede compensaret. Corpore fuit amplo atque
robusto statura eminenti ‧ quę tamen iuxta
non excederet. Nam septem suorum pedum proce¬
ritatem eius constat habuisse mensuram ‧ apice
capitis rotundo. Oculis praegrandibus ac ue¬
getis ‧ naso paululum mediocritatem exce¬
denti canitię pulcra facię leta et hilari.
unde formę auctoritas ac dignitas tam
stanti quam sedenti plurima adquirebatur.
Quamquam ceruix obęsa et breuior uenterque
proieccior uideretur ‧ tamen haec ceterorum
membrorum celabat ęqualitas. Incessu
firmo totaque corporis habitudine uirili ‧
uoce clara quidem sed quę minus cor¬
poris formę conueniret. Valitudine prospera
propter quod antequam decederet ‧ per quattuor annos
crebro febribus corripiebatur ‧ ad extremum
etiam uno pede claudicaret. E tunc quidem
plura sua ‧ arbitratum quia medicorum consi¬
lio faciebat quos poene exosos habebat quod
eius incibis assa quibus assuetus erat dimitte¬
re et elixis adsuescere suadebant. Assi¬
due exercebatur ęquitando ac uenando 
quod illi gentilicitum erat ‧ quia uix ulla in terris
natio uenitur qui in hac artę francis possit 
ęquari. Delectabatur etiam uaporibus a¬
quarum naturaliter calentium ‧ frequenti nata¬
tu corpus exercens cuius adeo peritus fuit ut 


nullus ei iuste ualeat anteferri. Ob hoc
etiam aquisgrani regiam extruxit ibique extre¬
mis uite annis usque ad obitum perpetim habi¬
tauit ‧ et non solum filios ad balneum ‧ uerum
optimates et amicos aliquando etiam sa¬
tellitum et custodum corporis turbam inuita¬
uit ‧ ita ut nonnumquam centum uel eo amplius ho¬
mines una lauarentur. Vestitu patrio id est
francisco utebatur ‧ ad corpus camisam lineam
et feminalibus lineis induebatur. Deinde tu¬
nicam quae limbo sirico ambiebatur et tibi alia.
Tum fasciolis crura et pedes calciamentis cons¬
tringebat ‧ et ex pellibus thorace confecto
humeros ac pectus hieme muniebat.
Sago ueneto acmictus et gladio semper
anccinctus cuius capulus ac baltheus
aut aureus aut argenteus erat ‧ aliquotiens et ge¬
mato ense utebatur ‧ quod tamen nonnisi in praecipuis fes¬
tiuitatibus uel si quando exterarum gentium lega¬
ti uenissent. Peregrina uero indumenta quam¬
uis pulcherrima respuebat nec umquam eis in¬
dui paciebatur ‧ excepto quod romę semel
adriano pontifice petente et iterum leone
successore eius supplicante longa tunica
et clamide amictus calceis quoque romano
more formatis induebatur. In festiuita¬
tibus ueste auro texta et calciamentis gem¬
matis et fibula aurea sagum adstrigen¬
te diademate quoque ex auro et gemmis
ornatus incedebat aliis autem diebus habi¬
tus eius parum a communi ac plebeio abhor¬
rebat. I cibo et potu temperans ‧ sed in potu
temperantior. Quippe qui ebritatem
in qualicumque homine nedum in se a suis 
plurimum abhominabatur. Cibo enim


non adeo abstinere poterat ut sepe quere¬
retur noxia corpori suo esse ieiunia.
Conuiuabatur rarissime ‧ et hoc praecipuis 
tantum festiuitatibus tunc tamen cum magno
hominum numero. Cęna cotidiana qua¬
ternis tantum ferculis praebebatur praeter assam quam
uenatores ueribus inferre solebant ‧
qua ille libentius quam ullo alio cibo
uescebatur. Inter cenandum aud aliquod
ac roma ‧ aut lectorem audiebat. Lege¬
bantur ei historię et antiquorum res geste
Delectabat et libris sancti augustini praecipue¬
que his qui de ciuitate dei praetitulati sunt.
Vini et omnis potus adeo partus in bibendo 
erat ut super cęnam raro pluscam ter bibet ęsta¬
te post cibum meridianum pomorum
aliquid sumens ‧ ac semel bibens ‧ depositis
uestibus et calciamentis uelut noctu solitus
erat ‧ duabus aut tribus horis quiesce¬
bat. Noctibus sic dormiebat ‧ ut somnum
quater aut quinquies non solum expergiscen¬
do ‧ sed etiam desurgendo interrumper¬
et. Cum calciaretur ‧ et amiciretur ‧ non
tantum amicos admittebat ‧ uerum etiam
si comes palacii ‧ litem aliquam esse disceret
que sine eius iussu definiri non posset ‧ statim
litigantes introducere iussit et uelut pro
tribunali sederet lite cognita sententiam
dixit. Nec hoc tantum eo tempore ‧  sed eciam quic¬
quid ea die cuiuslibet officii agendum 
aud cuiquam ministrorum iniungendum
erat expediebat. Erat eloquentia copio¬
sus et exuberans poteratque quicquid uellet ‧
apertissime exprimere. Nec patrio tantum
sermone contentus etiam peregrinis linguis 


ediscendis operam impendit. In quibus latinam
ita didicit ut ea ac patria lingua orare
fit solitus. Grecam uero melius intelli¬
gere quam pronuntiare poterat. Adeo qui¬
dem fecundus erat ut etiam diccabulus 
appareret. Artes liberales studio studi¬
osissime coluit ‧ earumque doctores plu¬
rimum ueneratus magnis adfitiebat
honoribus. In discenda grammatica pe¬
trum pisanum diaconem senem audiuit in ce¬
teris disciplinis ‧ albinum cognomento al¬
coinum item diaconem de britannia saxo¬
nici generis hominem iurum unde cumque
doctissimum praeceptorem ‧ habuit apud 
quem et rethorice ‧ et dialecticę ‧ praecipue
tamen astronomię ‧ ediscende plurimum
et temporis et laboris inpertiuit. Disce¬
bat artem computandi et intencione sa¬
gaci siderum cursum curiosissime
rimabatur. Temptabat et scribere tabu¬
lasque et codicellos ad hoc in lecto sub
ceruicalibus circumferre solebat ut cum
uacuum tempus esset ‧ manum litteris 
effigiendis adsuesceret. Sed parum
succesit labor praeposterus ac sero incoa¬
tus. Religionem christianam qua ab infan¬
cia fuerat imbutus ‧ sanctissime et cum summa
pietate coluit ‧ ac propter hoc plurime
pulcritudinis basilicam aquisgrani
extruxit auroque et argento et lumi¬
naribus atque exaere solido cancellis 
et ianuis adornauit. Ad cuius struc¬
turam cum columpnas et marmora aliun¬
de habere non posset ‧ roma atque rauenna
deuehenda curauit. Ecclęsiam et mane


et uespere item nocturnis horis et saccrificii ‧
tempore quoad eum ualitudo premiserat inpigre
frequentabat. Curabatque magnopere ut omnia
que in ea gerebantur ‧ cum qua maxima fierent
onestate edituos creberrime commonens
ne quid indecens au sordidum aut inferri aut
in ea remanere pertinerent. Saccrorum uasorum
ex auro et argento uestimentorumque sacerdotalium
tantam in ea copiam procurauit ut in saccrificiis cę¬
lebrandis ne ianitoribus quidem qui ltimi ec¬
clesiastici ordinis sunt priuato habitu ministrare
necesse fuisset. Legendi atque psallendi dis¬
ciplinam diligentissime emendauit. Erat e¬
nim utriusque ad modum eruditus ‧ quamquam ipse
nec publice legeret nec nisi submisse et in
commune cantaret. Circa pauperes sustentan¬
dos et gratuitam liberalitatem quam greci hele¬
mosinam uocant deuotissimus ut non in patria
solum et in suo regno id facere curauerit ‧
uerum trans maria in siriam et egiptum atque a¬
fricam herosolimis alexandrię atque carta¬
gini ubi cristianos in paupertate uiuere con¬
peret ‧ penurię illorum compaciens pecuniam
mittere solebat. Ob hoc maxime trans¬
marinorum regum amicicias expetens ut christia¬
nis sub eorum dominatu degentibus refrigerium
aliquod ac releuatio perueniret. Colebat prae
ceteris saccris et uenerabilibus locis apud ro¬
mam ęcclesiam beati petri apostoli ‧ in cuius do¬
nariam magna uis pecunię. Tam in auro
quam in argento necnon et gemmis ab illo con¬
gesta est multa est in numera pontificibus 
munera missa. Neque ille toto regni
sui tempore quicquam duxit antiquis quam
ut urbs roma sua opera suoque labore uetere


polleret auctoritate et ęclesia sancti petri ‧ per illum non 
solum tuta ac defensa ‧ sed etiam suis opibus prae omnibus 
ecclęsiis esset ornata atque dilatata. Quam
cum tanti penderet tamen intra XLVII annorum
quibus regnauerat spatium ‧ quater tantum illo uo¬
torum soluendorum ac supplicandi causa profectus
est. Vltimi aduentus sui non solum he fuere ‧
causę uerum etiam quod romani leonem pontificem
multis adfectum inuriis ‧ erutis scilicet occu¬
lis lingaque amputata fidem regis implora¬
re compulerunt. Idcirco romam veniens propter
reparandum qui nimis conturbatus erat ‧ ecclesię 
statum ‧ ibi totum hiemis tempus extraxit. Quo
tempore imperatoris et augusti nomen accepit.
Quod primo in tantum aduersatus est ut affirma¬
ret se eo die quamuis praecipua festiuitas esset 
ecclesiam non intraturum si pontificis consilium praes¬
cire potuisset. Inuidiam tamen suscepti nomi¬
nis romanis imperatoribus super hoc indignanti¬
bus maga tulit pacientia uicitque eorum contumaci¬
am magnanimitate qua eius procul dubio
longe prestantior erat ‧ mittendo ad eos cre¬
bras legaciones et in epistolis fratres eos appel¬
lando. Post susceptum imperiale nomen cum aduer¬
teret multa legibus populi sui deesse ‧ nam fran¬
ci duas habent leges in plurimis locis 
ualde diuersas cogitauit que deerant
addere et discrepantia unire ‧ praua
quoque aque perperam prolata corrigere ‧ sed de
his nihil aliud ab eo factum est ‧ nisi quod pau¬
ca capitula et ea inperfecta legibus addi¬
dit. Omnium tamen nationum que sub eius
dominatu erant iura quę scripta non erant
describere ac literis mandari fecit. Item
barbara et antiquissima carmina quibus 


ueterum regum actus et bella canebantur
scripsit ‧ memorieque mandauit inchoauit
ut gammaticam patri sermoniis mensibus 
etiam iuxta propriam linguam uocabula inposu¬
it. Ante id temporis apud francos par¬
tim latinis partim barbaris nominibus 
pronunciarentur. Inter uentos ‧ duodecim 
propriis appellationibus insigniuit ‧ cum non
prius amplius quam uix quattuor uentorum
uocabula possent inueniri. Et de mensibus 
quidem ianuarium  uiuntarmanoth ‧ fe¬
broarium  hornung ‧ marcium  lenzinma¬
noth aprilem  ostarmanoth ‧ maium  uiuim¬
nemanoth ‧ iunium  brachmanoth ‧ iulium 
uiumanoth ‧ augustum  aranmanoth ‧ Sep¬
tembrem  uuitumanoth ‧ octobrem  uuin¬
dummemanoth ‧ Nouembrem  herbist¬
manoth ‧ decembrem  heilargmanoth
apellauit. Ventis uero hoc modo nomina in¬
posuit ‧ ut subsolanum uocaret ostroniuuint ‧
eurum ‧ ostsundroni ‧ euroaustrum sundos¬ 
troni ‧ austrum  sundroni ‧ austrumafricum 
sundumuestroni ‧ Affricum  uuestsundro¬
ni ‧ Zhephi uuestroni. Corum  uuestnor¬
droni ‧ aquilonem nordostroni ‧ uultur¬
num estnordroni. Etremo uitę tempore
cum iam et morbo et senectute premeretur ‧ e¬ 
uocatum ad se hludoicum filium aquitanię
regem qui solus filiorum hildegardę supererat ‧
congregatis sollempniter de toto regno fran¬
corum primoribus cunctorum consilio consortem
sibi tocius regni ‧ et imperialis nominis here¬
dem constituit. Impositoque capiti eius diade¬
mate ‧ imperatorem et augustum iussit ap¬
pellari. Susceptum est hoc eius consilium ab omnibus 


qui aderant ‧ magno cum fauore. Nam
diuinitus eius propter regni utilitatem uide¬
batur inspiratum.  Auxitque maiestatem
eius hoc factum ‧ et exertis nationibus non mini¬
mum terroris incussit. Dimisso deinde in
aquitaniam filio ipse more solito quamuis
senectute confectus ‧ non longe a regia a¬
quensi uenatum proficiscitur. Exactoque in
huiuscemodi negotio ‧ quod reliquum erat
autumni circa kal nouembris aquis¬ 
grani reuertitur. Cumque ibi hiemaret ‧
mense ianuario febre ualidoa correptus
decubuit. Qui flatim ut in febribus
solebat cibi sibi abstinentiam indixit ‧ ar¬
bitratus hac continentia morbum posse de¬
pelli ‧ uel certe mitigari. Sed accedente
ad febrem lateris dolore quem greci pleuse¬
fin dicunt illoque adhuc mediam retinente
neque corpus aliter quam rarissimo potu sustentan¬
te septimo postquam decubuit die ‧ saccra
communione percepta decessit ‧ anno etatis
suę septuagesimo secundo et ex quo regnare
ceperat ‧ quadragesimo VII V Kal ‧ FEBURARII
hora dieitercia corpus more sollempni
lotum et curatum et maximo tocius populi
luctu ecclesię inlatum atque humanatum est.  
Dubitatum est primo ubi reponi deberet
eo quod ipse uiuus de hoc nichil praecepis¬
set. Tandem omnium animis sedit nusquam
eum honestius tumulari posse quam in ea
basilica quam ipse propter amorem dei et domini
nostri ihesu christi ‧ et ob hoc honorem sanctę ęterneque
uirginis genitriis eius proprio sumptu in e¬
odem uico construxit. In hac sepultus est
eadem die qua defunctus est artusque supra


tumulum de auratus cum imagine et titulo extructus.
Titulus ille hoc modo descriptum est. Sub hoc 
conditorio ‧ situm est corpus Karoli magni atque orto¬
doxi imperatoris ‧ qui regnum francorum nobiliter 
ampliauit ‧ et per annos XLVII ‧ feliciter rexit. 
Decessit septuagenarius. Anno DCCCXV‧
Indiccione octaua ‧ V‧  KAL ‧ FEBRUARII. Adpropin¬
cantis finis complura fuere prodigia ‧ ut non 
solum alii sed etiam ipse hoc minitari senti¬
tiret. Per tres continuos uiteque terminos proxi¬
mos annos et solis ‧ et lunę creberrima de¬
feccio ‧ et in sole macula quedam atri co¬
loris septem dierum spatio uisa. Porticus 
quam inter basilicam et regiam operosa mole
construxerat die ascensionis domini subita
ruina usque ad fundamenta conlapsa. Item
pons reni apud magonciacum quem ipse per
decem annos ingenti labore et opere mira¬
bili deligno ita construxit ut perhenniter
durare uideretur ‧ ita tribus horis fortui¬
tu incendio conflagrauit ‧ ut praeter quod aqua
gerebatur ne una quidem astula ex eo
remaneret. Ipse quoque cum ultimam in saxo¬
nia expeditionem contra gotofridum regem
danorum ageret ‧ quadam dię cum ante exortu
solis castris egressus ‧ inter agere cepis¬
set ‧ uidit repente delapsam cęlitus cum
ingenti lumine facem a dextra in si—
nistram per serenum aera transcurrere.
Cunctisque hoc signum quid portende¬
ret ammirantibus subito ęquus quem se¬
debat capite deorsum merso decidit ‧ 
eumque tamen grauiter ad terram elisit ‧ ut fi¬
bula sagi rupta ‧ balteoque gladii dis¬
sipato a festinantibus qui aderant


ministris exarmatus et sine amini¬
culo leuaretur. Iaculum etiam quod tunc
forte manu tenebat ‧ ita elapsus est ‧ 
ut uiginti uel eo amplius pedum spa¬
cio longe iaceret. Accessit ad hoc 
creber aquensis palacii tremor ‧ et
in domibus ubi conuersabatur assiduus 
laqueariorum crepitus. Tacta etiam
de celo in qua postea sepultus est
basilica malumque aureum quo tecti
culmem erat ornatum ‧ ictu fulminis
dissipatum et supra domum pontificis 
que balilicę ‧ contigua erat proiectus est. 
ERat in eadem basilica in marginę
coronę que inter superiores et inferiores
arcus inferiorem ędis partem ambi¬
ebat epigramma sinopide scriptum
continens qui auctor esset eiusdem tem¬
li cuius in extremo uersu legebatur.
Karolus princeps. Notatum est a quibus¬
dam eodem quo decessit anno pacis
ante mortem mensibus eas quę princeps
exprimebant litteras ita esse deletas ‧
ut penitus non apparerent. Sed superio¬
ra omnia sic aut dissimulauit spriuit aut
si nihil horum ad res suas quolibet modo pertine¬
ret. Testamenta facere instituit quibus
filias et ex est concubinis liberos ex aliqua pa¬
te sibi heredes faceret sed tarde incho¬
ata perfici non poterant. Diuisionem tamen
thesaurorum et pecunię ac uestium alique
suppellectilis ‧ coram amicis et ministris su¬
is annis tribus antequam decederet fecit ‧ con¬
testatus eos ut post obitum suum a se facta
distributio per illorum sufragium rata perma¬


neret. Quicque ex hisque diuiserat fieri uellet ‧
breuiario comprehendit cuius ratio ‧ ac textus
talis est.
In nomine domini dei omnipotentis patris et
filii et spiritus sancti. De scriptio atque
diuisio quę facta est a gloriosissimo atque
piissimo domino Karolo imperatore augusto ‧
anno ab incarnatione domini nostri iesu christi.
DCCC XL . anno uero regni eius in francia
XLIII . et in italia XXXVI . Imperii autem
XI. Indiccione IIII. quam pia et prudenci
consideratione facere decreuit ‧ et domino annu¬
ente perfecit de tesauris suis aque pecuniae ‧
quę in illa die in camera eius inuenta est ‧
in qua illud praecipue praecauere uoluit ut non
solum helemosinarum largito ‧ que sollempniter
apud christianos de possessionibus eorum agitur 
pro se quoque de sua pecunia ordine atque ra¬
tione perficeretur ‧ sed etiam ut heredes sui
omni ambiguitate remota quid ad se per¬
tinere deberet liquido cognoscere et sine li¬
tem ‧ atque contencione sua inter se competenti
particione diuidere potuissent. Hac igitur
intencione atque proposita omnem substantiam
atque superpellectilem suam quę in auro et in ar¬
gento gemmisque et ornatu regio in illa
ut dictum est die in camera eius poterat inueniri.
Primo quidem trina diuisione partitus est ‧
deinde easdem partes subdiuidendo de
duabus partibus uiginti et unam partem fe¬
cit terciam integram reseruauit. Et duarum
quidem parcium in uiginti et una partem fac¬
ta diuiso tali ratione consistit ‧ ut quia in
regno illius metropolitanę ciuitates
uiginti et una esse noscuntur ‧ unaquęque


illarum parcium et unam quamque metropolim per ma¬
nus heredum et amicorum suorum helemosinę non est
perueniret ‧ et archiepiscopus qui tunc illius ęcclesię
rector extitit ‧ partem que ad suam ęcclesiam da¬
ta est suscipiens cum suis suffraganeis parciatur ‧
eo scilicet modo ut pars tercia suę sit ęcclesię due
uero partes inter suffraganeos diuidantur ha¬
rum diuisionum quę ex duabus primis partibus 
facte sunt ‧ et iuxta metropoleorum ciuitatum nu¬
merum XXti et una esse noscuntur ‧ unaqueque
ab altera sequestrata semotim in suo repositorio
cum superscriptione ciuitatis ‧ ad quam perferenda
est recondita iacet. Nomina metropoleorum
ad quas eadem helemosina siue largio faci¬
enda est ‧ hec sunt ‧ Roma ‧ Rauenna ‧ Mediola¬
num ‧ Forum iulii ‧ Gradus ‧ Coloniam ‧ Magon¬
ciacus ‧ Iuuauum ‧ quę est saltzburg ‧ Treueris ‧
Senones ‧ Vesoncio ‧ Lugdunum ‧ Radumagus ‧
Remis ‧ Arelas ‧ Vienna ‧ Darentasia ‧ Ebre¬
dunum ‧ Burdegala ‧ Turones ‧ Buturies ‧ Unius
autem partis quam integram reseruari uoluit
talis est racio ut illis duabus in supradictis
diuisionibus distributis et sub sigillo reconditis ‧ 
haec tercia in usu cotidiano uersaretur uelut 
res quam nullo uoti obligatione a domino possi¬
dentis ‧ alienatum esse constaret ‧ et hoc tamendiu quo¬
adusque uel ille mansisset in corpore uel usum
eius sibi necessarium ‧ iudicaret. Post obitum uero
suum ‧ aut uoluntariam secularium rerum carenti¬
am eadem pars quatuor subdiuisionibus sequare¬
tur. Et una quidem earum supradictis XXti et u¬
ne partibus adderetur altera a filiis ac filiabus 
suis ‧ filiisque ac filiabus filiorum suorum ad sump¬
ta iusta et racionali inter eos particione diui¬
deretur ‧ tercia uero consueto christianis more ‧


in usum pauperum fuisset eroga ‧ quarta simili modo
nomine helemosinę in seruorum et ancillarum
usibus palacii famulancium sustentacionem
distributa ueniret. Ad hanc terciam tocius 
summe porcionem quę similiter ut cęterę ex au¬
ro et argento constat adiungi uoluit omnia
exere et ferro aliisque metallis uasa atque u¬
tensilia cum armis et uestibus alioque aut precioso ‧ 
aut illli ‧ ad uarios usus facto suppellec¬
tili ut sunt cortinę ‧ stragula ‧ trapecia ‧
filtra ‧ coria ‧ sagmata et quicquid in ca¬
mera atque uestiario eius eo die fuisset in¬
uentum ut ex hoc maiores illius partis di¬
uisiones fierent ‧ et erogatio helemosinę
ad plures peruenire potuisset. Capellam id est
ęclesiasticum ministerium tam id quod ipse fe¬
cit atque cogregauit ‧ quam quod ad eum ex par¬
te hereditate peruenit ‧ ut integrum esset 
neque ulla diuisione scinderetur ordina¬
uit. Si qua autem inuenirentur aut uasa
aut libri aut alia ornamenta que liquido
constaret eidem capelle ab eo conlata non fuis¬
se ‧ hęc qui habere uellet dato iustę esti¬
macionis precio emeret et haberet. Similiter 
et de libris quorum magna bibliotheca sua
copiam congregauit ‧ statuit ut habes qui eos
habere uellent iusto precio fuissent redempti 
praeciumque in pauperes erogatum. Inter ceteros thes¬
auros atque pecuniam tres mensas argentea
et auream unam praecipue magnitudinis et pon¬
deris esse constit. De quibus statuit atque
decreuit ‧ ut una ex eis que forma quad¬
rangulo descripcionem urbis costantino¬
politanę continet inter cetera denaria quę
ad hoc deputata sunt ‧ roma ad basilicam


beati petri apostoli deferatur. Et altera que for¬
ma rotunda romane urbis effigię figura¬
ta est  episcopo rauennatis ęcclesię conferatur. Ter¬
ciam que ceteris et operis pulcritudinem et ponderis
grauitate multum excellit ‧ que ex tribus 
orbibus conexa tocius mundi descripcionem
subtili ac minuta figuratione complectitur ‧
et auream illam quę quarta esse dicta est in tercię
illius et inter heredes suos atque in helemosina
diuidende partis augmento esse constituit.
Hanc constitucionem atque ordinacionem coram
episcopis abbatibus comitibusque qui tunc presentes esse
potuerunt quorumque hic nomina descripta sunt
fecit atque constituit ‧ hildebaldus episcopus ‧
Ricolfus ‧ Arn uuolefarius ‧ Bernoinus 
Haidradus ‧ Iohannes ‧ Theodulfus ‧ Iesse ‧
Heito ‧ Walgaudus ‧ Fridugisus abbates ‧
Adalungus ‧ Engelbertus ‧ Irmino ‧
Walah ‧ Megincheri ‧ Odulfus ‧
Stephanus ‧ Vnrochus ‧ Burchardus comes ‧
Meginhardus ‧ Hatto ‧ Rihuuim ‧ Edo ‧ 
Ertangariis ‧ Geroldis ‧ Bero ‧ Hildi¬
gern ‧ Hroccolfus. Hęc nomina filius
eius hluidoicus qui eius diuina iussione suc¬
cessit inspecto eodem breuiario quam ce¬
lęrrime poterat post obitum eius summa deuoci¬
onem adimplere curauit ‧
FINIT UITA KAROLI IMPERATORIS.
REVELATIO  QVAE AD MODVM CAPVT
SANCTI ‧ IOHANNIS PRECURSORIS
DOMINI ‧ DE CIVITATE HERODIS ‧
EMESSA SIT DELATUS .
uc quidam monachi ‧ de oriente profec¬
ti ‧ cupientes praeciosę crucis christi et


gloriosi sepulchri eius qui pro nostra salute
homo factus martem sustinuit ‧ per quam nobis
uitam inmortalitatemque largitus est ‧ nec non 
resurreccionis eius ‧ et ascensionis in cęlum.
Loca ueneranda conspicere ‧ iherosolimam perue¬
nerunt. Horum uni praecursor aduentus dominici et bap¬
tista regis eterni ‧ sanctus iohannes adsistens ait. Veni¬
entes ad domum quondam regis herodis ‧ auferte
uobis cum caput meum quod inuenietis in terra defos¬
sium. Cumque mane fuisset exortu fuisse
uisionem monachus quam uiderat retulit fratri.
Qui de lusionem fantasię suspicatus ‧ persua¬
det illi cui misterium reuelatum fuerat ‧ id
quod ipse sentiret. Cumque rem neglectui tra¬
didissent postero die praeco ueritatis adsti¬
tit utrisque sequestratim ‧ et similiter apparens
eius ita locutus est. Omnem dubitationis in
fidelitatem de cordibus uestris effugantes.
a ueritate uisionis ‧ cogitacio uestra non clau¬
dicet. Dumque consonantiam reuelacionis ‧ alter
alteri retulisset gemina uisione firmati
et in obedientię supplicium formidantes 
sine mora ‧ quod inpe ratum sibi fuerat inple¬
uerit. Et praecedente se diuina gratia caput
baptistę quod pro iusticia ‧ et pietate defec¬
tum fuerat ‧ in sacco cilicino conderunt.
Delecta tum autem prophetam estimo tali
uelamento ‧ cuius in deserto quondam de came¬
lorum pilis ‧ fuerat corpus obtectum. Reuer¬
tebantur igitur monachi ferentes ca¬
put quod herodias pro mercede saltari eis eis
filię suę indisco suscipiens ‧ ueluti desiderata
diu uenationis praeda potacionis potita est.
Quę etiam desisse iam prophettę correctionem 
existimans ‧ nequaque passa est caput ipsum


uenerandum cum relico corpore sepeliri ‧ ne tum de
eius coniuntione concipiens ‧ et hoc procul dubio pertrac¬
tans ‧ quod integrum sancti corpus omni facultate resur¬
gereti. Hoc autem fieri non posset ‧ si caput ipsa re¬
tineret. Et ideo illud non possim tradidit se¬ 
pulturę ‧ sed intra septa suę domus infossum
sub claustri fecit sollicitudine custodiri.
Amor et enim coniunccionis inlicite ‧ suis ad
inuentionibus proditur ‧ increpationum sibi finge¬
bat imagines ‧ etam putatum caput iusti ‧ ne¬
fanda diaboli filia formidabat. Sicque 
cogitacionum prauitate decapta ‧ deinceps
latere se credidit. Monachi ergo qui tanta re¬ 
uelationem praecursoris digni sunt habiti summentes
caput uenerandum ‧ domum redire propabantur.
Figulus autem quidam erat predie tempus emisse
necessitatis multis obpressus angustiis omnibus
que rebus necessariis indigens. Cumque non posset
extremam paupertatem ulterius eluctari ‧ pro ipsi¬
us egestatis difficultate magnis affectus
tedus uitam discessione continere se credi¬
dit. Accidit autem illi dum fugeret ‧ occure¬
re monachis istis qui uas heremi praeciosissi¬
mum deferebant. At ubi comes eis et soci¬
us itineris factus est onus eius sicuti peregri¬
nantes pariter facere solent fidele committunt ‧
passim quod sibi reuelatum fuerit exponentes.
Sed figulo misterium ignoranti praecursor
aparuit ‧ monuitque uti comites suos later¬
et ‧ et assumens id quod ferebatur aufugeret .
Quod cum fecisset ‧ ad domum
propriam ‧ unde discesserat rediit ‧ et ex illo
die permansit uniuersis rebus proosperis florens.
Intellegebat autem suę prosperitatis aucto¬
re ‧ et honorem ei deuoto studio suis con¬


gruentem uiribus offerebat. Qui cum propin¬
care sibi cerner mortem ‧ hydriam in qua
munus illud habebat inclusum ‧ diligenter
obsignans ‧ sorori commendat proprię pristinam
egestatem eidem referens ‧ et opulenciam
quę nunc esset in manibus pandens. Cumque fu¬
giende prime paupertatis incommodum retu¬
lisset ‧ indicas seque etiam modum qualiter
his esset ereptus praecatus eam ‧ ut positum hono¬
rifice tractaret ‧ nec prius idriam pate¬
faceret ‧ quam se prouentu id quod erat interi¬
us indicaret. Recogitans quantum
reor quod uteri instar ‧ uas ipsum praecursoris fo¬
ret ut sicuti dominum in utero matris positus in¬
notuerat ‧ ita profecto post mortem uiuens.
urne illius misterium ‧ oportuno tempore
reuelaret. Et ideo non tacuit inspirantę
suae commutacionis auctorem sed ait ‧
O mulier ipsis experimentis doceberis nostrique
uitę modum conuuersacionemque cognosces ‧
quales ex quibus efecti fuerimus ‧ et quo
thesaurum istum possidere meruimus.
Si igitur actu reueren ciam habueris
huius ‧ bonorum tam presentium quam futurorum
copia perfueris. Quod si tibi forsitam prolixi¬
tas temporis iures ‧ abstulerit‧ aut egro¬
tacio corporis uiolenta macerauerit 
quominus studium dependere debitum
alicui pio atque fideli uiro munus hoc
tradere nemoreris. Que post obitum
fratris quandium deuocionis siue uires ha¬
buit consonantes sanctum probatur dilexis¬
se negocium. At ubi necessitatis senilis
cessit ętatis ea quę a germano sibi
mandata fuerant insinuans ‧ his qui erant